Dijital ürün pasaportu raf kenarını ne zaman ilgilendirecek?

Avrupa Birliği'nde 2024 Temmuz'unda yürürlüğe giren Ekotasarım Tüzüğü (ESPR), ürünlere dijital ürün pasaportu zorunluluğu getiriyor. Pasaport, ürünün bileşimini, çevresel özelliklerini, teknik performansını ve döngüsellik bilgilerini taşıyan yapılandırılmış bir kayıt ve ürüne bir veri taşıyıcıyla — pratikte karekodla — bağlanıyor.

Konu Türkiye'de henüz konuşulmuyor ama takvim başladı. Bu yazının amacı, ne zaman ve kimi ilgilendirdiğini abartmadan yerine oturtmak.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.

Takvim: hangi ürün grubu ne zaman?

ESPR tek seferde her ürüne inmiyor; ürün grubu bazında delege tasarruflarla yayılıyor. 2025–2030 çalışma planındaki gösterge takvim şöyle işliyor:

Her tasarruf kabul edildikten sonra işletmelere genellikle 18 ay ve üzeri bir hazırlık penceresi tanınıyor. Yani 2027'de kabul edilen bir tekstil tasarrufunun fiilî yükümlülüğe dönüşmesi 2028–2029'u buluyor.

Türkiye'yi ilgilendiren yer: tekstil

Listedeki satırlardan biri Türkiye açısından diğerlerinden ağır basıyor: tekstil ve hazır giyim. AB'ye ihracat yapan üretici ve markalar için bu, ürün başına veri toplama ve yayımlama yükümlülüğü demek — elyaf bileşimi, üretim yeri, geri dönüştürülmüş içerik oranı, onarım ve geri dönüşüm bilgisi.

Bu yükümlülük ürün seviyesinde ve üretici/ithalatçı tarafında. Mağaza rafıyla ya da raf etiketiyle doğrudan bir ilgisi yok. Bunu net söylemek gerekiyor, çünkü önümüzdeki dönemde "dijital ürün pasaportu için elektronik raf etiketi gerekiyor" biçiminde sunulan tekliflerle karşılaşılacak. Böyle bir gereklilik yok.

Peki raf kenarını neresi ilgilendiriyor?

Üç noktada, ve üçü de dolaylı.

Karekod bir yüzey istiyor. Pasaport ürüne bir veri taşıyıcıyla bağlanıyor. Giyimde bu genellikle ürünün kendi etiketi oluyor. Buna karşılık ürünün kendi etiketinin küçük kaldığı ya da ambalajın olmadığı kategorilerde raf kenarı, kodun taşınabileceği ikinci yüzey hâline geliyor.

İki karekod karışıyor. Türkiye'de fiyat etiketi mevzuatına giren karekod, tanımı gereği fiyat listesine erişim için. Pasaport karekodu bambaşka bir şeye açılıyor. Aynı etikette ikisi birden bulunacaksa hangisinin ne olduğunun ayırt edilebilmesi gerekiyor — ayrıntısı karekod artık yönetmelikte tanımlı yazısında.

Veri disiplini aynı disiplin. Pasaportun istediği şey, elektronik etiket projesinin istediğiyle aynı cinsten: ürün başına doğru, güncel ve kaynaklı alan. Veri kalitesi yazısındaki tablo burada da geçerli — pasaport için veri toplayan bir üretici, etiket projesinin en zor kalemini zaten çözmüş oluyor.

Yükümlülük mevzuattan önce müşteriden gelir

Türk üreticiler açısından en çok yanlış hesaplanan nokta bu. ESPR bir AB tüzüğü; Türkiye'deki bir üreticiyi doğrudan bağlamıyor. Buradan çıkarılan sonuç genellikle "bizi ilgilendirmiyor" oluyor ve yanlış.

Çünkü yükümlülük AB'deki ekonomik operatörde — yani ürünü AB pazarına süren ithalatçı ya da markada. O taraf pasaportu dolduramazsa ürünü satamıyor. Doldurabilmesi için gereken veriyi ise tedarikçisinden istiyor.

Pratikte olan şu: mevzuat sizi bağlamadan önce müşteriniz bağlıyor. Elyaf bileşimi, geri dönüştürülmüş içerik oranı, üretim yeri ve kimyasal beyanları, sözleşmeye eklenen bir veri şartı olarak geliyor. Bu talep tasarrufun kabulünden önce başlıyor, çünkü AB'deki alıcı kendi hazırlığını erken yapıyor.

Sonuç olarak takvimdeki 2027 tarihi bir başlangıç değil, bir bitiş. Talebin geldiği an daha erken.

Şimdi yapılacak bir şey var mı?

İç pazara satan bir perakendeci için bugün acil bir iş yok. AB'ye ihracat yapan bir üretici ya da markaysanız, tekstil takvimi düşünüldüğünde şimdi yapılacak tek şey veri envanteri: hangi alanın hangi sistemde tutulduğunu, tedarikçiden gelen bilginin doğrulanabilir olup olmadığını çıkarmak.

Kendi ürün verinizin hazır olup olmadığını ERP veri hazırlık denetçisiyle ölçebilirsiniz. Denetçi etiket projesi için tasarlandı ama sorduğu sorular aynı: alan dolu mu, kaynağı ne, güncel mi?

Neden bu sayfayı şimdi yazdık?

Çünkü bu konu satış argümanı olarak kullanılmaya çok uygun ve kullanılacak. "AB düzenlemesi geliyor, elektronik etiket şart" cümlesi kurulması kolay ve doğru değil.

Doğrusu şu: pasaport geliyor, ürün seviyesinde ve öncelikle ihracatçıyı ilgilendiriyor; raf etiketi bunun için bir zorunluluk değil, olsa olsa ikinci bir yüzey. Bir teklifte bunun aksi söyleniyorsa, hangi delege tasarrufa ve hangi ürün grubuna dayandığını sorun.

Çevresel iddiaların nasıl ölçüldüğü ve nerede boş bırakıldığı konusundaki tutumumuz için çevresel bilanço sayfasına, mevzuattaki değişiklikleri tarihiyle izlemek için mevzuat radarına bakabilirsiniz.

Sektöre özgü etiket seçimi için moda ve tekstilde etiket seçimi yazısına, uygun çözümü belirlemek için ihtiyaç analizine bakabilir, ardından teklif isteyebilirsiniz.